Μελάνωμα και δερματοσκόπηση: η σημασία του έγκαιρου ελέγχου

Το μελάνωμα είναι κακοήθης όγκος που αναπτύσσεται από τα μελανοκύτταρα, τα κύτταρα που παράγουν τη μελανίνη και συμβάλλουν στο χρώμα του δέρματος. Παρότι είναι λιγότερο συχνό από άλλες μορφές καρκίνου του δέρματος, θεωρείται ιδιαίτερα σοβαρό, επειδή μπορεί να εξαπλωθεί σε άλλα σημεία του σώματος εάν δεν διαγνωστεί εγκαίρως.

Η δερματοσκόπηση αποτελεί μία από τις σημαντικότερες μη επεμβατικές μεθόδους για την αξιολόγηση σπίλων και ύποπτων δερματικών αλλοιώσεων. Επιτρέπει στον δερματολόγο να εξετάσει χρώματα, αγγεία και μικροσκοπικές δομές που δεν διακρίνονται με γυμνό μάτι, συμβάλλοντας στην αναγνώριση του μελανώματος σε πρώιμο στάδιο.

Σύντομη απάντηση: Η δερματοσκόπηση είναι ανώδυνη και μη επεμβατική εξέταση που βοηθά τον δερματολόγο να διακρίνει πολλούς καλοήθεις σπίλους από αλλοιώσεις που χρειάζονται παρακολούθηση ή αφαίρεση. Δεν αντικαθιστά, όμως, τη βιοψία και την ιστοπαθολογική εξέταση όταν μια βλάβη θεωρείται ύποπτη.

Τι είναι το μελάνωμα;

Το μελάνωμα μπορεί να εμφανιστεί:

• πάνω σε έναν προϋπάρχοντα σπίλο,
• ως νέα βλάβη σε προηγουμένως φυσιολογικό δέρμα,
• σε περιοχές που εκτίθενται συχνά στον ήλιο,
• στις παλάμες ή στα πέλματα,
• κάτω από τα νύχια,
• σπανιότερα, σε βλεννογόνους.

Δεν είναι πάντοτε μία μαύρη ή σκούρα καφέ ελιά. Ορισμένα μελανώματα μπορεί να έχουν κόκκινο, ροζ ή σχεδόν φυσιολογικό χρώμα δέρματος, γεγονός που κάνει την κλινική και δερματοσκοπική εξέταση ακόμη πιο σημαντική.

Η υπεριώδης ακτινοβολία αποτελεί τον σημαντικότερο τροποποιήσιμο παράγοντα κινδύνου. Σύμφωνα με νεότερη εκτίμηση του Διεθνούς Οργανισμού Έρευνας για τον Καρκίνο – IARC, περισσότερο από το 80% των περιστατικών δερματικού μελανώματος παγκοσμίως το 2022 αποδόθηκε στην έκθεση σε υπεριώδη ακτινοβολία. Ωστόσο, ορισμένες μορφές, όπως το ακροφακοειδές μελάνωμα στις παλάμες και στα πέλματα, δεν σχετίζονται με τον ίδιο τρόπο με την ηλιακή έκθεση.

Ποια σημάδια μπορεί να υποδηλώνουν μελάνωμα;

Ο γνωστός κανόνας ABCDE βοηθά στην αναγνώριση ορισμένων ύποπτων χαρακτηριστικών:

• A – Asymmetry / Ασυμμετρία: το ένα μισό της βλάβης δεν μοιάζει με το άλλο.
• B – Border / Όρια: τα όρια είναι ακανόνιστα, ασαφή ή οδοντωτά.
• C – Color / Χρώμα: συνυπάρχουν διαφορετικές αποχρώσεις, όπως καφέ, μαύρο, γκρι, μπλε, κόκκινο ή λευκό.
• D – Diameter / Διάμετρος: η βλάβη έχει διάμετρο μεγαλύτερη από 6 χιλιοστά. Ωστόσο, ένα μελάνωμα μπορεί να είναι και μικρότερο.
• E – Evolution / Εξέλιξη: παρατηρείται αλλαγή στο μέγεθος, στο σχήμα, στο χρώμα, στην επιφάνεια ή στη συμπεριφορά της βλάβης.

Ο κανόνας ABCDE προτείνεται και από την Αμερικανική Ακαδημία Δερματολογίας ως πρακτικός οδηγός αυτοελέγχου. Δεν αποτελεί, όμως, μέθοδο αυτοδιάγνωσης.

Ιδιαίτερη σημασία έχει και το σημείο του «ασχημόπαπου»: ένας σπίλος που διαφέρει εμφανώς από τους υπόλοιπους σπίλους του ίδιου ανθρώπου χρειάζεται προσεκτική αξιολόγηση.

Δερματολογικός έλεγχος συνιστάται επίσης όταν μία βλάβη:

• εμφανίζεται ξαφνικά και μεγαλώνει γρήγορα,
• αιμορραγεί χωρίς εμφανή τραυματισμό,
• δημιουργεί πληγή που δεν επουλώνεται,
• προκαλεί επίμονο κνησμό, πόνο ή ευαισθησία,
• γίνεται πιο σκληρή ή επηρμένη,
• αλλάζει επανειλημμένα,
• παρουσιάζει νέα μελάγχρωση κάτω από κάποιο νύχι.

Η παρουσία ενός από αυτά τα χαρακτηριστικά δεν σημαίνει απαραίτητα μελάνωμα. Σημαίνει, όμως, ότι η αλλοίωση χρειάζεται έγκαιρη εξέταση από δερματολόγο.

Τι είναι η δερματοσκόπηση;

Η δερματοσκόπηση, γνωστή και ως δερματοσκοπία, πραγματοποιείται με το δερματοσκόπιο: ένα ειδικό όργανο που συνδυάζει μεγέθυνση και φωτισμό, συχνά με πολωμένο φως.

Η εξέταση:

• είναι ανώδυνη,
• δεν τραυματίζει το δέρμα,
• δεν χρησιμοποιεί ιονίζουσα ακτινοβολία,
• διαρκεί λίγα λεπτά για κάθε βλάβη,
• μπορεί να συνδυαστεί με ψηφιακή φωτογράφιση και καταγραφή.

Όπως εξηγεί το Cancer Research UK, το δερματοσκόπιο επιτρέπει τη μεγεθυμένη εξέταση ενός σπίλου ή μιας άλλης αλλοίωσης, ενώ οι ψηφιακές φωτογραφίες μπορούν να χρησιμοποιηθούν για τη σύγκριση πιθανών αλλαγών σε βάθος χρόνου.

Πώς βοηθά η δερματοσκόπηση στην έγκαιρη διάγνωση;

Ένας σπίλος που φαίνεται σχετικά ομοιόμορφος με γυμνό μάτι μπορεί, κατά τη δερματοσκόπηση, να παρουσιάζει ασυμμετρία, ανομοιόμορφη κατανομή χρωμάτων ή άτυπες μικροσκοπικές δομές.

Στα δερματοσκοπικά χαρακτηριστικά που αξιολογεί ο δερματολόγος περιλαμβάνονται:

• το άτυπο μελαγχρωματικό δίκτυο,
• οι ακανόνιστες τελείες και σφαιρίδια,
• οι ακανόνιστες γραμμές ή ψευδοπόδια,
• οι έκκεντρες, έντονα μελαγχρωματικές περιοχές,
• η ασυμμετρία χρωμάτων και δομών,
• οι περιοχές υποστροφής,
• οι λευκές γυαλιστερές γραμμές,
• η κυανόλευκη καλύπτρα,
• τα άτυπα αγγειακά μοτίβα.

Ορισμένα από αυτά τα ευρήματα μπορούν να εμφανιστούν και σε καλοήθεις βλάβες. Για τον λόγο αυτό δεν ερμηνεύονται μεμονωμένα, αλλά σε συνδυασμό με τη συνολική αρχιτεκτονική της βλάβης, την ανατομική της θέση, την ηλικία του ασθενούς και το ιστορικό μεταβολών.

Το μελάνωμα δεν έχει πάντα την ίδια εικόνα

Η επιστημονική ανασκόπηση των Lallas και συνεργατών για τη δερματοσκόπηση του μελανώματος δείχνει ότι τα χαρακτηριστικά διαφέρουν σημαντικά ανάλογα με τον τύπο, την ανατομική περιοχή και το στάδιο της βλάβης. Η ανατομική θέση πρέπει επομένως να λαμβάνεται υπόψη κατά την ερμηνεία της εικόνας.

Τύπος ή θέση μελανώματος	Χαρακτηριστικά που αξιολογούνται στη δερματοσκόπηση
Επιφανειακώς επεκτεινόμενο μελάνωμα	Ασυμμετρία, άτυπο δίκτυο, ακανόνιστες τελείες, σφαιρίδια, γραμμές και έντονα μελαγχρωματικές περιοχές
Οζώδες μελάνωμα	Συνύπαρξη μπλε και μαύρου χρώματος, ροζ ή γαλακτώδης ερυθρή χροιά και άτυπα αγγεία
Κακοήθης φακή προσώπου	Γκρι τελείες γύρω από θυλάκους, ασύμμετρα μελαγχρωματικά θυλάκια και γκρι ρομβοειδείς δομές
Ακροφακοειδές μελάνωμα	Μελάγχρωση κατά μήκος των δερματικών ακρολοφιών, ασυμμετρία χρωμάτων και δομών και ακανόνιστες κηλίδες
Υπονύχιο μελάνωμα	Ακανόνιστες επιμήκεις γραμμές διαφορετικού χρώματος, πάχους και απόστασης, καθώς και προοδευτική διεύρυνση της ζώνης
Μελάνωμα βλεννογόνων	Ασύμμετρη ή χωρίς σαφή δομή βλάβη, με γκρι, μπλε ή λευκές αποχρώσεις
Δεσμοπλαστικό μελάνωμα	Λευκές γυαλιστερές γραμμές, περιοχές υποστροφής, γαλακτώδεις ερυθρές ζώνες και άτυπα αγγεία

Επιφανειακώς επεκτεινόμενο μελάνωμα

Είναι η μορφή στην οποία έχουν περιγραφεί τα περισσότερα από τα κλασικά δερματοσκοπικά χαρακτηριστικά. Στα πρώιμα στάδια μπορεί να εμφανίζει μόνο διακριτική ασυμμετρία, ακανόνιστες υπερμελαγχρωματικές περιοχές ή διαφοροποίηση των φυσιολογικών γραμμών του δέρματος.

Καθώς η βλάβη εξελίσσεται, μπορεί να εμφανιστούν περισσότερα χρώματα και δομές. Η δερματοσκοπική εικόνα, όμως, δεν αρκεί από μόνη της για να καθορίσει το στάδιο ή το βάθος ενός μελανώματος.

Οζώδες μελάνωμα

Το οζώδες μελάνωμα μπορεί να μην εμφανίζει τα κλασικά χαρακτηριστικά του κανόνα ABCDE. Συχνά παρουσιάζεται ως μία νέα, συμπαγής και ταχέως αναπτυσσόμενη βλάβη.

Στη δερματοσκόπηση μπορεί να παρατηρηθούν:

• συνδυασμός μπλε και μαύρου χρώματος,
• άτυπα αγγεία,
• ροζ ή γαλακτώδης ερυθρή απόχρωση.

Μία νέα ή ταχέως αναπτυσσόμενη οζώδης βλάβη χρειάζεται άμεση δερματολογική αξιολόγηση, ακόμη και όταν δεν έχει σκούρο χρώμα.

Κακοήθης φακή

Η κακοήθης φακή εμφανίζεται συχνότερα σε χρόνια φωτοεκτεθειμένο δέρμα, ιδιαίτερα στο πρόσωπο. Στα πρώιμα στάδια μπορεί να μοιάζει με ηλιακή κηλίδα, μελαγχρωματική ακτινική υπερκεράτωση ή επίπεδη σμηγματορροϊκή υπερκεράτωση.

Τα ύποπτα χαρακτηριστικά αναπτύσσονται συχνά γύρω από τα ανοίγματα των τριχοθυλακίων και μπορεί να είναι ιδιαίτερα διακριτικά. Για αυτό χρειάζεται συνολική αξιολόγηση της βλάβης και όχι αναζήτηση ενός μόνο «χαρακτηριστικού» σημείου.

Μελάνωμα στις παλάμες και στα πέλματα

Στις παλάμες και στα πέλματα η δομή του δέρματος είναι διαφορετική. Κατά συνέπεια, τα δερματοσκοπικά κριτήρια που χρησιμοποιούνται στον κορμό ή στα άκρα δεν μπορούν να εφαρμοστούν με τον ίδιο τρόπο.

Η μελάγχρωση πάνω στις δερματικές ακρολοφίες, γνωστή ως «παράλληλο μοτίβο των ακρολοφιών», αποτελεί σημαντικό ύποπτο εύρημα. Δεν εμφανίζεται, όμως, σε όλα τα ακρά μελανώματα. Ο δερματολόγος αξιολογεί επίσης τη συνολική ασυμμετρία, τα χρώματα και την παρουσία ακανόνιστων κηλίδων.

Μελάνωμα κάτω από το νύχι

Το υπονύχιο μελάνωμα μπορεί να εμφανιστεί ως καφέ ή μαύρη επιμήκης ζώνη. Ιδιαίτερη προσοχή χρειάζεται όταν:

• η ζώνη διευρύνεται,
• οι γραμμές της έχουν διαφορετικό πάχος ή χρώμα,
• η μελάγχρωση είναι ανομοιόμορφη,
• η ζώνη γίνεται πλατύτερη κοντά στη βάση του νυχιού,
• το χρώμα επεκτείνεται στο δέρμα γύρω από το νύχι.

Δεν είναι κάθε σκούρα γραμμή μελάνωμα. Μπορεί να οφείλεται σε τραυματισμό, αιμορραγία, φάρμακα, καλοήθη σπίλο ή φυσιολογική μελάγχρωση. Μία νέα ή μεταβαλλόμενη ζώνη, όμως, πρέπει να εξετάζεται.

Σπανιότερες και δυσκολότερες μορφές

Το νευοειδές μελάνωμα μπορεί να μοιάζει με συνηθισμένο καλοήθη σπίλο, ενώ το δεσμοπλαστικό μελάνωμα μπορεί να έχει εικόνα ουλής ή σκληρής, ασαφώς περιγεγραμμένης πλάκας. Σε αυτές τις περιπτώσεις, το ιστορικό αλλαγών και η κλινική εμπειρία έχουν ιδιαίτερη σημασία.

Τα παραπάνω δεδομένα βασίζονται στην επιστημονική ανασκόπηση “Dermatoscopy of melanoma according to type, anatomic site and stage” των Lallas και συνεργατών.

Πώς πραγματοποιείται ο έλεγχος σπίλων;

Ο ολοκληρωμένος δερματολογικός έλεγχος μπορεί να περιλαμβάνει:

1. Λήψη ιστορικού: καταγράφονται πιθανές αλλαγές, προηγούμενα ηλιακά εγκαύματα, οικογενειακό ή προσωπικό ιστορικό μελανώματος και άλλοι παράγοντες κινδύνου.
2. Κλινική εξέταση: ελέγχεται το δέρμα και, ανάλογα με την περίπτωση, το τριχωτό της κεφαλής, οι παλάμες, τα πέλματα και τα νύχια.
3. Δερματοσκόπηση: εξετάζονται μεμονωμένα οι σπίλοι και οι ύποπτες αλλοιώσεις.
4. Ψηφιακή καταγραφή: όταν υπάρχει ένδειξη, αποθηκεύονται εικόνες για σύγκριση σε μεταγενέστερη εξέταση.
5. Αφαίρεση ή βιοψία: εάν μία βλάβη θεωρηθεί ύποπτη, αφαιρείται ολόκληρη ή λαμβάνεται κατάλληλο δείγμα για ιστοπαθολογικό έλεγχο.

Η δερματοσκόπηση εντάσσεται στην κλινική δερματολογική εξέταση, ενώ όταν χρειάζεται βιοψία ή αφαίρεση, ακολουθείται η κατάλληλη δερματοχειρουργική διαδικασία.

Δερματοσκόπηση ή βιοψία;

Οι δύο εξετάσεις δεν είναι ανταγωνιστικές αλλά συμπληρωματικές.

Η δερματοσκόπηση βοηθά τον δερματολόγο να αποφασίσει εάν μία αλλοίωση:

• φαίνεται καλοήθης,
• χρειάζεται ψηφιακή παρακολούθηση,
• πρέπει να αφαιρεθεί και να εξεταστεί ιστοπαθολογικά.

Η οριστική διάγνωση του μελανώματος τίθεται με την ιστοπαθολογική εξέταση. Εάν επιβεβαιωθεί μελάνωμα, το πόρισμα παρέχει κρίσιμες πληροφορίες, όπως το πάχος της βλάβης, που επηρεάζουν τη σταδιοποίηση και τον περαιτέρω θεραπευτικό σχεδιασμό.

Μία ύποπτη μελαγχρωματική βλάβη δεν πρέπει να αντιμετωπίζεται με καταστροφική μέθοδο, όπως laser ή καυτηριασμό, πριν αποκλειστεί η κακοήθεια, επειδή πρέπει να διατηρηθεί κατάλληλο δείγμα για ιστοπαθολογικό έλεγχο.

Ποιοι χρειάζονται συστηματικό έλεγχο σπίλων;

Πιο εξατομικευμένη παρακολούθηση μπορεί να χρειάζονται άτομα με:

• προσωπικό ιστορικό μελανώματος ή άλλου καρκίνου του δέρματος,
• στενό συγγενή με ιστορικό μελανώματος,
• μεγάλο αριθμό σπίλων,
• άτυπους ή δυσπλαστικούς σπίλους,
• ανοιχτόχρωμο δέρμα, μάτια ή μαλλιά,
• ιστορικό έντονων ηλιακών εγκαυμάτων,
• συστηματική ή έντονη έκθεση στον ήλιο,
• χρήση συσκευών τεχνητού μαυρίσματος,
• ανοσοκαταστολή,
• συγγενείς σπίλους που χρειάζονται παρακολούθηση.

Δεν υπάρχει μία ενιαία συχνότητα εξέτασης κατάλληλη για όλους. Το πρόγραμμα επανελέγχου καθορίζεται από τον δερματολόγο, σύμφωνα με το ατομικό ιστορικό και τα ευρήματα της εξέτασης.

Πρόληψη και αυτοέλεγχος

Ο τακτικός αυτοέλεγχος βοηθά να εντοπίζονται νέες ή μεταβαλλόμενες αλλοιώσεις. Είναι χρήσιμο να εξετάζονται και περιοχές που συχνά παραβλέπονται, όπως:

• το τριχωτό της κεφαλής,
• η πλάτη,
• οι γλουτοί,
• οι παλάμες και τα πέλματα,
• τα μεσοδακτύλια διαστήματα,
• τα νύχια.

Παράλληλα, η προστασία από την υπεριώδη ακτινοβολία περιλαμβάνει:

• αποφυγή της υπερβολικής έκθεσης, ιδιαίτερα τις μεσημεριανές ώρες,
• αναζήτηση σκιάς,
• καπέλο, γυαλιά ηλίου και κατάλληλα ενδύματα,
• χρήση αντηλιακού ευρέος φάσματος με υψηλό δείκτη προστασίας,
• τακτική ανανέωση του αντηλιακού,
• αποφυγή συσκευών τεχνητού μαυρίσματος.

Το αντηλιακό δεν χρησιμοποιείται για να παρατείνει τον χρόνο έκθεσης στον ήλιο, αλλά ως συμπληρωματικό μέτρο όταν η έκθεση δεν μπορεί να αποφευχθεί.

Συχνές ερωτήσεις για το μελάνωμα και τη δερματοσκόπηση

Πονάει η δερματοσκόπηση;

Όχι. Είναι μη επεμβατική και ανώδυνη εξέταση, χωρίς βελόνες ή τομές.

Μπορεί η δερματοσκόπηση να αποκλείσει με βεβαιότητα το μελάνωμα;

Η δερματοσκόπηση αυξάνει σημαντικά τις διαγνωστικές πληροφορίες, αλλά δεν αντικαθιστά την ιστοπαθολογική εξέταση όταν μια βλάβη είναι ύποπτη.

Πρέπει να αφαιρούνται όλοι οι σπίλοι;

Όχι. Οι περισσότεροι σπίλοι είναι καλοήθεις και δεν χρειάζονται αφαίρεση. Η απόφαση λαμβάνεται μετά την κλινική και, όπου ενδείκνυται, δερματοσκοπική αξιολόγηση.

Μπορεί ένας μικρός σπίλος να είναι μελάνωμα;

Ναι. Παρότι η διάμετρος μεγαλύτερη από 6 χιλιοστά αποτελεί ένα από τα κριτήρια ABCDE, ένα πρώιμο μελάνωμα μπορεί να είναι μικρότερο.

Μπορεί το μελάνωμα να είναι ροζ ή κόκκινο;

Ναι. Ορισμένα υπομελαγχρωματικά ή αμελανωτικά μελανώματα μπορεί να είναι ροζ, κόκκινα ή σχεδόν στο χρώμα του δέρματος.

Μπορεί να εμφανιστεί μελάνωμα κάτω από το νύχι;

Ναι. Μία νέα ή μεταβαλλόμενη σκούρα επιμήκης ζώνη, ιδιαίτερα όταν διευρύνεται ή επεκτείνεται στο γύρω δέρμα, χρειάζεται εξέταση.

Κάθε πότε πρέπει να γίνεται δερματοσκόπηση;

Η συχνότητα εξαρτάται από τον αριθμό και το είδος των σπίλων, το ατομικό και οικογενειακό ιστορικό και τα ευρήματα της πρώτης εξέτασης. Ο δερματολόγος καθορίζει το κατάλληλο πρόγραμμα παρακολούθησης.

Δερματοσκόπηση και έλεγχος σπίλων στη Νέα Ιωνία

Εάν παρατηρείτε έναν νέο σπίλο, μία αλλαγή σε προϋπάρχουσα βλάβη ή μία αλλοίωση που διαφέρει από τις υπόλοιπες, μην περιμένετε να εμφανιστούν περισσότερα συμπτώματα.

Στο DERMA IASIS στη Νέα Ιωνία πραγματοποιείται κλινικός και δερματοσκοπικός έλεγχος σπίλων και δερματικών αλλοιώσεων από τον Δερματολόγο – Αφροδισιολόγο και Δερματοχειρουργό Παναγιώτη Κοτίτσα. Όταν υπάρχει ένδειξη, μπορεί να πραγματοποιηθεί ψηφιακή καταγραφή, παρακολούθηση ή κατάλληλη διαγνωστική αφαίρεση και ιστοπαθολογικός έλεγχος.

DERMA IASIS
Λεωφόρος Ηρακλείου 342 & Αλέκου Παναγούλη, Νέα Ιωνία
Τηλέφωνο για ραντεβού: 210 2792247

Το άρθρο έχει ενημερωτικό χαρακτήρα και δεν αντικαθιστά την εξέταση, τη διάγνωση ή τις εξατομικευμένες οδηγίες του δερματολόγου.